Generator nədir? Hansını seçməli?

Generator niyə işə düşmür?

Generatorun işə düşməməsinin bir neçə texniki və mexaniki səbəbi ola bilər. Məsələni daha asan həll etmək üçün ən çox rast gəlinən problemləri ardıcıllıqla yoxlayaq:

1. Yanacaq və Yağ Səviyyəsi

• Yanacaq bitib: Çənə baxın, bəzən göstərici xarab ola bilər. Yanacaq köhnədirsə (1 aydan çox qalıbsa), xüsusiyyətini itirmiş ola bilər.
• Yağ sensoru: Müasir generatorların çoxunda “Yağ Sensoru” var. Əgər karterdə yağ azdırsa və ya yağ çox qaralıbsa, mühərrik təhlükəsizlik üçün işə düşməyəcək.

2. Elektrik və Alışdırma Sistemi

• Şam (Sveça): Alışdırma şamı hislənmiş (qaralmış) və ya islanmış ola bilər. Onu çıxarıb təmizləyin və ya ucundakı məsafəni yoxlayın.
• Akkumulyator: Əgər generator marşla (açarla) işə düşürsə, batareya ölmüş ola bilər. İplə (əl ilə) yoxlayın.

3. Hava və Yanacaq Axını

• Hava filtri: Çirkli hava filtri mühərrikin “boğulmasına” səbəb olur. Filtri çıxarıb təkrar cəhd edin.
• Karbürator tıxanması: Əgər generator uzun müddət işləməyibsə, karbüratordakı yanacaq qalıqları quruyaraq keçidləri tuta bilər.
• Yanacaq kranı: Kranın “On” (açıq) vəziyyətdə olduğundan əmin olun.

4. Başlatma Rejimi (Zaslonka)

• Mühərrik soyuqdursa, Zaslonkanı (Choke) bağlamalı (adətən sola çəkilir), işə düşdükdən sonra isə dərhal açmalısınız. İsti mühərriki zaslonka bağlı vəziyyətdə işə salmaq onu “boğa” bilər.

---

Vacib qeyd: Generatorun üzərindəki “On/Off” düyməsinin “On” vəziyyətində olduğunu və çıxışdakı avtomatın (breaker) sönülü olduğunu yoxlamağı unutmayın. Bəzən ən sadə səbəb ən çox gözdən qaçan olur.

Əgər bu addımları yoxlamısınızsa və hələ də nəticə yoxdursa Hilal Elektrike müraciət edə bilərsiniz.

• “Generatorun yağı nə vaxt dəyişilməlidir?”
  
  Generatorun uzunömürlü olması və mühərrikinin sıradan çıxmaması üçün yağ dəyişimi ən kritik texniki xidmətdir.

1. İlk İşəsalma (Rodaj Dövrü)

Yeni alınmış generatorlarda yağ dəyişimi daha tez edilməlidir. Mühərrik hissələrinin bir-birinə alışması zamanı yağın tərkibinə xırda metal qırıntıları tökülə bilər.

• İlk 20-25 saatlıq işdən sonra yağ mütləq dəyişilməlidir.

2. Standart İstifadə Rejimi

Əgər generator normal şəraitdə və tez-tez istifadə olunursa:

• Hər 100-200 saatdan bir: Bir çox istehsalçı 200 saat desə də, yerli iqlim və yanacaq keyfiyyətini nəzərə alaraq mütəxəssislər adətən hər 100 saatdan bir dəyişməyi tövsiyə edir.
• İldə ən az 1 dəfə: Generator çox az işləsə belə, mühərrik yağı vaxt keçdikcə öz kimyəvi xüsusiyyətlərini itirir (oksidləşir). Bu səbəbdən hər ilin başında və ya sonunda yağ yenilənməlidir.

3. Ağır İş Şəraiti

Əgər generator tozlu, çox isti və ya fasiləsiz (yüksək yüklənmə ilə) işləyirsə:

• Bu zaman saat limitini gözləmədən, yağın rəngini və qatılığını tez-tez yoxlamaq lazımdır. Belə hallarda hər 50-70 saatdan bir dəyişim tələb oluna bilər.

---

Yağ Dəyişərkən Diqqət Edilməli Məqamlar:

• Yağın Növü: Generatorlar üçün adətən 10W-30 və ya 15W-40 dərəcəli yağlar istifadə olunur (hava temperaturuna görə dəyişir).
• Səviyyə Yoxlanışı: Hər işə salmazdan əvvəl yağ çubuğu ilə səviyyəni yoxlayın. Yağın azalması mühərrikin “yanmasına” səbəb olar.
• İsti Mühərrik: Yağı mühərrik bir qədər qızandan sonra (amma söndürülmüş halda) boşaltmaq daha yaxşıdır, çünki bu zaman yağ daha axıcı olur və çöküntüləri daha rahat təmizləyir.

Yadda saxlayın: Keyfiyyətsiz və ya vaxtı keçmiş yağla işləyən generatorun porşen qrupu qısa zamanda sıradan çıxır ki, bu da baha başa gələn əsaslı təmir deməkdir.

İstifadə etdiyiniz generatorun markasını və ya neçə kilovatlıq (kVt) olduğunu qeyd etsəniz, daha ətraflı məlumat üçün Hilal Elektrik Hilal Elektrike müraciət edə bilərsiniz.

• “AVR – Avtomatik generator qoşulması necə olur?” (Otomatik jeneratör bağlantısı – ATS – nasıl yapılır?)

Generatorun avtomatik şəkildə şəbəkəyə qoşulması sistemi, texniki dildə ATS (Automatic Transfer Switch), Azərbaycan dilində isə AVR (Avtomatik Veriliş Rezervi) adlanır

ATS (AVR) Sistemi Necə İşləyir?

ATS panelinin daxilində iki əsas kommutasiya cihazı (kontaktor və ya avtomat şalter) yerləşir. Bu cihazlardan biri dövlət elektrik şəbəkəsi (şəhər işığı), digəri isə generator xətti üçün məsuliyyət daşıyır. Sistemin iş prinsipi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

• Şəbəkə Nəzarəti: ATS davamlı olaraq mərkəzi şəbəkədə gərginliyin olub-olmadığını yoxlayır.
• Elektrik Kəsildikdə: Şəbəkədə gərginlik itdikdə, ATS idarəetmə kartı generatora “start” siqnalı göndərir. Generator işə düşüb lazımi dövriyyəni və gərginliyi topladıqdan sonra, ATS şəbəkə kontaktorunu açır (ayırır) və generator kontaktorunu bağlayır (birləşdirir). Beləliklə, bina generatordan qidalanmağa başlayır.
• Şəbəkə Geri Qayıtdıqda: Mərkəzi elektrik bərpa olunduqda, ATS dərhal keçid etmir; bir neçə saniyə gərginliyin stabil olduğunu yoxlayır. Sonra generator kontaktorunu açır və şəbəkə kontaktorunu bağlayır.
• Soyutma Rejimi: Şəbəkəyə keçid etdikdən sonra ATS generatoru dərhal söndürmür. Mühərrikin soyuması üçün onu bir neçə dəqiqə yüksüz (boşda) işlədir və sonra tamamilə dayandırır.

---

Niyə AVR İstifadə Olunmalıdır?

1. Təhlükəsizlik: Əl ilə keçid zamanı səhvən şəbəkə və generatoru toqquşdurmaq riski (qısaqapanma) aradan qalxır.
2. Rahatlıq: Elektrik kəsildikdə sizin müdaxilənizə ehtiyac qalmır, sistem saniyələr içində özü hərəkətə keçir.
3. Cihazların Qorunması: Gərginlik tərəddüdləri zamanı ATS həssas cihazları qorumaq üçün avtomatik olaraq stabil mənbəyə keçid edir.

---

Xəbərdarlıq: AVR bağlantısı yüksək gərginlikli iş olduğu üçün mütləq peşəkar elektrik tərəfindən həyata keçirilməlidir. Yanlış bağlantı həm generatorun alternatorunu, həm də binadakı cihazları sıradan çıxara bilər.

Sizdə AVR paneli artıq mövcuddur, yoxsa yenidən quraşdırmağı planlaşdırırsınız? Daha ətraflı məlumat üçün Hilal Elektrikə müraciət edə bilərsiniz.

• Generator hansı saat işləyə bilər?

Generatorun fasiləsiz işləmə müddəti bir çox texniki amillərdən asılıdır. Sizin qeyd etdiyiniz mühərrik və alternator keyfiyyəti ilə yanaşı, bu müddəti müəyyən edən əsas faktorları aşağıdakı kimi genişləndirmək olar:

1. Soyutma Sisteminin Növü (Ən Vacib Faktor)

Generatorun nə qədər müddət dayanmadan işləyə biləcəyi onun necə soyudulmasından asılıdır:

*Hava soyutmalı generatorlar (Kiçik tipli): Adətən portativ (benzinlə işləyən) generatorlardır. Bu mühərriklər daha tez qızır. Onların fasiləsiz olaraq 5-8 saatdan çox işlədilməsi tövsiyə edilmir. Yanacaq doldurmaq üçün dayandırıldıqda mühərrikin soyumasına şərait yaradılmalıdır.

*Su soyutmalı generatorlar (Böyük sənaye tipli): Radiator sistemi olan bu generatorlar daha dözümlüdür. Keyfiyyətli bir dizel generatorun mühərriki (Perkins/İngiltərə,  Cummins/ABŞ)
alternatoru (Stamford/İngiltərə, Leroy-Somer/Fransa, Mecc Alte/İtaliya) və digər köməkçi avadanlığın keyfiyyətindən asılı olaraq dəyişir.

2. İş Mühiti və Şəraiti

Generatorun yerləşdiyi yer onun ömrünə və iş saatına birbaşa təsir edir:

• Havalandırma: Əgər generator qapalı və dar bir yerdədirsə, istilik tez yüksələcək və mühərrik özünü qorumaq üçün sönəcək (və ya sıradan çıxacaq).
• Toz və Çirk: Çox tozlu mühitlərdə hava filtri tez tutulur, bu da mühərrikin yanma keyfiyyətini aşağı salır və iş müddətini qısaldır.
• Temperatur: Çox isti iqlimlərdə generatorun soyuma qabiliyyəti azalır, bu da fasiləsiz iş saatını limitləyir.

3. Yüklənmə Səviyyəsi

Generatorun gücündən necə istifadə etdiyiniz də önəmlidir:

• Tam yük (100%): Generatoru davamlı olaraq maksimum gücdə işlətmək onun ömrünü kəskin azaldır.
• Optimal yük (70-80%): Ən ideal işləmə rejimidir. Bu rejimdə generator həm yanacağı qənaətlə işlədir, həm də daha uzun müddət dayanmadan çalışa bilir.
• Aşağı yük (30%-dən az): Dizel generatorlarını çox aşağı yükdə uzun müddət işlətmək də zərərlidir (“yağlama” problemi yarada bilər).

Sizin generatorun markasına və ya gücüne (məsələn: 5 kVt benzinli, yoxsa 100 kVA dizel?) göre daha dəqiq məlumat verə bilərik.

• İnverter generatoru nədir, normal generatordan fərqi nədən asılıdır?
  
  İnvertor generatoru, istehsal etdiyi elektrik enerjisini əvvəlcə sabit cərəyana (DC), daha sonra isə alternativ cərəyana (AC) çevirən bir generator növüdür. Normal generatorlar mühərrik sürətindəki dəyişikliklərdən asılı olaraq dalğalı cərəyan yarada bildiyi halda, invertor tipli cihazlarda cərəyan elektron dövrə vasitəsilə sabitləşdirilir.
  
  

İnvertor Generatorunun Üstünlükləri Nələrdir?

• Həssas Elektronika Üçün İdeal: Normal generatorda mühərrikin dövriyyəsi dəyişdikdə gərginlik (voltaj) və tezlik (Hertz) oynayır. Bu, noutbukları, smartfonları, kombiləri və tibbi cihazları sıradan çıxara bilər. İnvertor generatoru isə stabil “Təmiz Sinus” enerjisi verir.
• “Eco” Mod (Ağıllı İşləmə): Əgər siz cəmi bir lampa yandırmısınızsa, invertor mühərriki minimum dövriyyədə işlədir. Normal generator isə üstündə yük olmasa belə tam sürətlə qışqırır.
• Səssizlik: Qapalı korpus və xüsusi səsboğucular sayəsində onları hətta eyvanda və ya düşərgələrdə (kempinq) istifadə etmək mümkündür.

Generator işləyərkən onun şnurunu sadəcə rozetkaya taxmaq olarmı?
(Şəbəkəyə geri enerji ötürmə riski nədir?)

Generatorun şnurunu birbaşa evdəki rozetkaya taxmaq qətiyyən olmaz və çox təhlükəlidir. Bu üsul texniki dildə “geri qidalanma” (backfeeding) adlanır. Sizin qeyd etdiyiniz məlumatı bu təhlükəli vəziyyətin nəticələri ilə birlikdə Azərbaycan dilində daha ətraflı izah edək:

Niyə bu üsuldan istifadə etmək olmaz?

1. Həyati Təhlükə (Elektrik İşçiləri Üçün): Siz generatoru rozetkaya taxdıqda, enerji təkcə sizin evinizə yayılmır, həm də sayğacdan keçərək xarici xətlərə (küçəyə) qayıdır. Əgər şəbəkədə qəza varsa və “Azərişıq” əməkdaşları xətt üzərində təmir işləri aparırsa, sizin generatordan gələn cərəyan onları elektrik vura bilər və ölümlə nəticələnər.

2. Generatorun Yanması: Əgər siz rozetka üsulundan istifadə edərkən mərkəzi şəbəkədə elektrik qəfil bərpa olunarsa, şəbəkədən gələn yüksək güclü enerji ilə generatorun istehsal etdiyi enerji toqquşacaq. Bu, generatorun alternatorunun anında yanmasına, hətta partlayışa və yanğına səbəb ola bilər.

3. Ev Təsisatının və Cihazların Sıradan Çıxması: Evlərdəki rozetka xətləri (adətən 2.5 mm² kəsikli kabellər) bütün evin yükünü daşımaq üçün nəzərdə tutulmayıb. Generatorun bütün gücünü bir rozetka üzərindən evə vermək kabellərin qızmasına və qısaqapanmaya səbəb ola bilər.

---

Təhlükəsizlik Üçün Nə Edilməlidir?

Generatoru evə təhlükəsiz şəkildə qoşmağın iki düzgün yolu var:

• Transfer Panosu (ATS/AVR) istifadəsi: Ən təhlükəsiz yoldur. Şəbəkə kəsildikdə xarici xətlə əlaqəni kəsir və yalnız ondan sonra generatoru evə qoşur.
• İkitərəfli Keçid Açarı (Paket açar): Əgər avtomatik sistem yoxdursa, mütləq “1-0-2” rejimli əl ilə idarə olunan keçid açarı quraşdırılmalıdır. Bu açar eyni anda həm şəbəkənin, həm də generatorun qoşulu olmasını fiziki olaraq qeyri-mümkün edir.

---

Qızıl Qayda:

Heç vaxt iki ucu “erkək” (hər iki tərəfi ştepselli) olan kabel hazırlamayın və ondan istifadə etməyin. Bu, həm sizin, həm ailənizin, həm də elektrik işçilərinin həyatını riskə atan bir “ölüm kabeli”dir.

Evinizdə bu cür bağlantı etmək istəyirsinizsə, bir elektrik ustasına müraciət edərək sayğacın yanına keçid açarı (transfer switch) quraşdırmasını xahiş edin.

Generator həddindən artıq yüklənərsə nə baş verər?

Generatorun həddindən artıq yüklənməsi (overload) həm cihazın özü, həm də ona qoşulu olan elektronika üçün ciddi risklər yaradır.

1. Gərginlik (Voltaj) və Tezliyin (Hertz) Pozulması

Generatorun gücü çatmadıqda, alternator stabil cərəyan istehsal edə bilmir.

*Gərginlik düşür: Cihazlara gedən voltaj azalır, bu da xüsusilə motorlu cihazların (soyuducu, kondisioner, nasos) yanmasına səbəb ola bilər.
*Tezlik (Frekans) dəyişir: Elektron cihazların daxili taymerləri və mikrosxemləri tezliyin 50 Hz-dən kənara çıxmasına qarşı çox həssasdır; bu pozulma onların proqram təminatını və ya platasını sıradan çıxarır.

2. Mühərrikin Zorlanması və İstilik

Generatorun mühərriki tələb olunan gücü təmin etmək üçün daha çox güclə işləməyə çalışır.

*Həddindən artıq qızma: Mühərrik bloku normadan çox isinir, bu da yağın keyfiyyətini tez itirməsinə və detalların sürtünərək aşınmasına səbəb olur.
*Ömür qısalması: Daimi yüklənmə altında işləyən generatorun istismar müddəti (məsələn, 10 il əvəzinə 2-3 il) kəskin şəkildə azalır.

3. Müdafiə Sistemlərinin İşə Düşməsi

Keyfiyyətli generatorlar özünü qorumaq üçün nəzərdə tutulmuş sistemlərlə təchiz olunur:

*Avtomat və ya Sigorta: Həddindən artıq yük yarandıqda, generatorun çıxışındakı açar (circuit breaker) avtomatik olaraq enerjini kəsir. Bu, sistemi yanğından və daxili xarab olmaqdan qoruyan ən təhlükəsiz mexanizmdir.
*Elektron Qoruma: Müasir və rəqəmsal panelli generatorlarda “Overload” xəbərdarlığı çıxır və sistem enerjini proqram təminatı səviyyəsində söndürür.

Həddindən artıq yüklənməni necə müəyyən etmək olar?

*Səsin dəyişməsi: Mühərrikin səsi “boğulur” və ya daha ağır (gurultulu) çıxmağa başlayır.
*Tüstü: Egzozdan qara tüstünün gəlməsi yanacağın tam yanmadığını və motorun gücə düşdüyünü göstərir.
*İşıqların titrəməsi: Evdəki lampalar zəif yanır və ya yanıb-sönməyə başlayır.

Qızıl Qayda:
Heç vaxt generatoru onun üzərində yazılan maksimum gücdə (Standby) davamlı işlətməyin. Həmişə generatorun gücünün 75-80%-dən çoxunu istifadə etməməyə çalışın. Məsələn, 5 kVt-lıq generatorunuz varsa, ona 4 kVt-dan çox cihaz qoşmamağınız məsləhətdir.

Generator evin daxilində və ya qapalı məkanda işlədilə bilərmi? (Dəm qazından – karbonmonoksit – zəhərlənmə riski.)

Generatorların evin daxilində və ya tam qapalı məkanlarda işlədilməsi qətiyyən yolverilməzdir. Bunun əsas səbəbi yanma prosesi nəticəsində yaranan və “səssiz qatil” kimi tanınan dəm qazıdır (CO). Bu qaz rəngsiz, qoxusuz və dadsız olduğu üçün hiss edilmir və qapalı məkanda qısa müddətdə ölümcül zəhərlənməyə səbəb olur.

Generatorun quraşdırılması zamanı aşağıdakı texniki təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməlidir:

• Məkan Seçimi: Generatorlar yalnız açıq havada, binaların pəncərə və qapılarından ən azı 6 metr uzaqlıqda yerləşdirilməlidir.
• Xüsusi Generator Otaqları: Əgər cihaz mütləq qapalı bir sahədə (məsələn, xüsusi texniki otaqda) işlədiləcəksə, egzoz qazı sızdırmaz borular vasitəsilə mütləq bina xaricinə ötürülməlidir.
• Ventilyasiya və Soyutma: Xüsusilə böyük generatorlarda radiatorun yaratdığı isti hava kütləsi xüsusi hava kanalları ilə dərhal kənara atılmalıdır. Əks halda, cihaz sürətlə qızaraq hararet (həddindən artıq isinmə) edər və mühərriki sıradan çıxar.
• Hava Sirkulyasiyası: Generatorun olduğu mühitdə həm təmiz havanın daxil olması, həm də isti havanın çıxışı üçün qarşılıqlı ventilyasiya pəncərələri (panjurlar) nəzərdə tutulmalıdır.

Generator yağışlı havada və ya nə zəmində işlədilə bilərmi?

Generatorların yağışlı havada və ya nəm mühitlərdə istifadəsi cihazın növündən və qorunma dərəcəsindən asılıdır. Burada əsas diqqət yetirilməli olan məqamlar aşağıdakılardır:

• Kabinli Generatorlar: Zavod istehsalı olan səssizləşdirmə və qoruma kabinləri (canopy) xarici mühit faktorlarına qarşı xüsusi dizayn edilmişdir. Bu tip generatorlar yağışlı və qarlı havalarda açıq havada işlədilə bilər.
• IP (Ingress Protection) Səviyyəsi: Kabinlərin sudan və tozdan qorunma dərəcəsini IP reytinqi müəyyən edir. Ehtiyaca uyğun olaraq IP səviyyəsini artırmaqla cihazın təhlükəsizliyini və ömrünü uzatmaq mümkündür.
• Açıq (Kabinsiz) Generatorlar: Kabinsiz, portativ generatorlar birbaşa yağışın altında işlədilməməlidir. Bu, həm qısaqapanma riskinə, həm də elektrik cərəyanı vurması təhlükəsinə yol açır. Belə cihazlar üçün hava sirkulyasiyasına mane olmayan, lakin üstü örtülü bir sahə təmin edilməlidir.
• Zəmin və Rütubət: Generatorun yerləşdiyi zəmin mümkün qədər quru və hamar olmalıdır. Nəm zəmində işləyən generatorlarda elektrik sızması baş verərsə, bu, ətrafdakı insanlar üçün ciddi həyati təhlükə yaradır. Cihazın torpaqlanması (earth grounding) bu riskləri minimuma endirmək üçün mütləqdir.
• Nəmdən Qorunma: Uzun müddət rütubətli mühitdə qalan generatorların sarğılarında rütubət yarana bilər. Bu səbəbdən, cihazın işə salınmazdan əvvəl izolyasiya müqavimətinin yoxlanılması tövsiyə olunur.

Diqqət Edilməli Mühüm Məqam:

Generatorun idarəetmə panelinə, elektrik çıxışlarına (rozetkalara) və kabellərə suyun birbaşa təması qətiyyən yolverilməzdir.

Səsboğucu (eqzoz) sistemi necə olmalıdır?

Generatorların işləməsi zamanı yaranan səs küyün idarə olunması həm ətraf mühit, həm də cihazın səmərəliliyi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Səsboğucu sistemlər təkcə səsi azaltmır, həm də zərərli qazların təhlükəsiz şəkildə kənarlaşdırılmasını təmin edir.

Effektiv bir səsboğucu sistemi üçün aşağıdakı şərtlər yerinə yetirilməlidir:

Susturucu Tipləri: İstifadə mühitindən asılı olaraq müxtəlif səviyyəli susturucular mövcuddur. Bunlar adətən sənaye tipi, rezidensial (yaşayış sahəsi) və kritik (xəstəxana, otel və s.) tipli səsboğuculara bölünür. Bu sistemlər generatorun səs səviyyəsini (dB – desibel) əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salmağa kömək edir.

İzolyasiya: Egzoz boruları çox yüksək temperaturlara çatdığı üçün yanğın riskini minimuma endirmək və ətrafdakı insanların təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə borular mütləq yanğına davamlı izolyasiya materialları (məsələn, daş yunu) ilə örtülməlidir.

Geri Təzyiq (Back Pressure) Hesablanması: Səsboğucu sistem və boru kəməri mühərrikin performansını aşağı salmamalıdır. Borunun diametri və uzunluğu mühərrikin gücünə uyğun hesablanmalı, əks halda həddindən artıq geri təzyiq mühərrikin qızmasına və güc itkisinə səbəb ola bilər.

Təhlükəsiz Çıxış: Egzoz borusunun ucu insanların daxil olduğu sahələrdən, yanıcı maddələrdən və binanın havalandırma girişlərindən uzaq, təhlükəsiz bir nöqtədə (adətən dam səviyyəsində) yerləşdirilməlidir.

Titrəyişin Qarşısının Alınması: Səsboğucu sistem ilə mühərrik arasında kompensator (elastik birləşmə) istifadə edilməlidir. Bu, mühərrikin vibrasiyasının egzoz borularına keçərək çatlara və sızmalara səbəb olmasının qarşısını alır.

Generatorun texniki baxımı neçə saatdan bir quruluşa? (Yağ və filtrimi nə vaxt vaxt?)

Generatorun uzunömürlü olması və ehtiyac anında rəvan işləməsi üçün dövri texniki baxış mütləqdir. Standart qaydalara əsasən, texniki qulluq aşağıdakı intervallarla həyata keçirilməlidir:

• Dövri Baxış: Generatorlar ildə ən azı bir dəfə və ya hər 200 iş saatından bir (hansı daha tez tamamlanarsa) kompleks texniki baxışdan keçməlidir.
• Yağ və Filtrlərin Dəyişdirilməsi: Hər texniki baxış zamanı mühərrik yağı, yağ filtri və yanacaq filtri mütləq yenilənməlidir. Hava filtri isə iş mühitinin tozlu olub-olmamasından asılı olaraq yoxlanılmalı və ehtiyac yaranarsa dəyişdirilməlidir.
• İlk İşəsalma (Rodaj) Baxımı: Yeni alınmış və ya mühərriki əsaslı təmir olunmuş generatorlar üçün ilk yağ dəyişimi daha tez — adətən ilk 50 iş saatından sonra həyata keçirilməlidir.
• Soyutma Sistemi: Texniki baxış zamanı antifriz (soyutma mayesi) səviyyəsi və keyfiyyəti də yoxlanılmalıdır. Antifrizin tam dəyişdirilməsi adətən hər 2 ildən bir tövsiyə olunur.
• Akumulyator Baxımı: Generator işləməsə belə, akumulyatorun gərginliyi və elektrolit səviyyəsi mütəmadi yoxlanılmalı, terminallar təmiz saxlanılmalıdır.

---

Kiçik Bir İpucu:

Generatorunuzu ayda ən azı bir dəfə, 10-15 dəqiqə ərzində (mümkünsə yük altında) işlətməyiniz sistemin yağlanması və akumulyatorun şarj olunması üçün çox vacibdir.

Dizel yoxsa benzin generatoru?
Generator seçimi zamanı cihazın hansı məqsədlə və nə qədər müddət işlədiləcəyi əsas götürülməlidir. Benzinli və dizel mühərrikli modellər arasındakı əsas fərqlər aşağıdakılardır:

• Benzinli Generatorlar (Ehtiyat Həllər):
  • Güc Səviyyəsi: Adətən kiçik güclü (1–8 kVA arası) və portativ (daşınan) modellərdir.
  • İstifadə Məqsədi: Evlərdə, bağ evlərində və ya kiçik ticarət obyektlərində qısa müddətli elektrik kəsintiləri zamanı “ehtiyat” (yedek) həll kimi idealdır.
  • Üstünlükləri: İlkin alış qiyməti daha ucuzdur, daha səssiz işləyir və soyuq havalarda işə düşməsi dizel modellərə nisbətən daha asandır.
• Dizel Generatorlar (Sənaye və Uzunmüddətli İşlər):
  • Güc Səviyyəsi: Daha böyük güclərdə (17 kVA-dan bir neçə min kVA-ya qədər), sənaye tipli cihazlardır.
  • İstifadə Məqsədi: İstehsalat sahələrində, xəstəxanalarda, otellərdə və ya elektrikin uzun müddət kəsildiyi yerlərdə fasiləsiz işləmək üçün nəzərdə tutulub.
  • Üstünlükləri: Yanacaq sərfiyyatı daha qənaətcildir və mühərrikin iş ömrü (motor resursu) benzinli modellərdən xeyli uzundur. Ağır yük altında daha dayanıqlı performans nümayiş etdirirlər.

Qənaət və Qərar Cədvəli:

Xüsusiyyət	Benzinli Generator	Dizel Generator
İlkin Alış Qiyməti	Ucuz	Bahalı
Yanacaq Sərfiyyatı	Yüksək	Aşağı (Qənaətcil)
Baxım Xərcləri	Orta	Aşağı (Uzunmüddətli perspektivdə)
İş Ömrü	Qısa / Orta	Çox Uzun

---

Nəticə olaraq: Əgər generatoru ildə cəmi bir neçə dəfə, bir neçə saatlıq ehtiyac üçün alırsınızsa, benzinli model daha məntiqlidir. Lakin generator gündəlik və ya uzun saatlar ərzində ağır yük altında işləyəcəksə, yüksək alış qiymətinə baxmayaraq yanacaq qənaətinə görə dizel model daha sərfəlidir.

Generator nə qədər yanacaq işlədir?

Generatorun yanacaq sərfiyyatı birbaşa mühərrikin gücündən, markasından və cihazın üzərinə düşən yükün faizindən asılıdır. Hər generatorun texniki pasportunda (datasheet) müxtəlif yüklənmə səviyyələrinə görə (50%, 75%, 100%) sərfiyyat göstəriciləri qeyd olunur.

Daha dəqiq hesablama aparmaq üçün aşağıdakı məqamları nəzərə almaq lazımdır:

• Güc və Motor Seçimi: Eyni gücdə olan iki generator müxtəlif mühərrik markalarına (məsələn, Perkins, Cummins, Volvo və s.) sahib olduqda yanacaq sərfiyyatı fərqli ola bilər. Müasir və yüksək texnologiyalı mühərriklər daha qənaətcildir.
• Yüklənmə Faizi: Generator tam gücü ilə (100\% yük) işlədikdə, yarım gücü (50\% yük) ilə işlədiyindən daha çox yanacaq sərf edir.
• Təxmini Hesablama Düsturu (Dizel generatorlar üçün): Praktikada dizel generatorların saatlıq sərfiyyatını təxmini olaraq belə hesablamaq olar:

Generatorun gücü (kVA) × 0.2 mütənasiblik əmsalı ≈ Saatlıq litr sərfiyyatı (75\% yükdə).

(Məsələn: 100 kVA-lıq bir generator 75\% yük altında saatda təxminən 100 \times 0.2 = 20 litr dizel işlədir.)

---

Yanacaq Sərfiyyatını Öyrənmək Üçün Addımlar:

1. Güc ehtiyacını müəyyən edin: İlk növbədə sizə neçə kVA-lıq generatorun lazım olduğu dəqiqləşməlidir.
2. Texniki pasportu (Datasheet) tələb edin: Satıcıdan və ya istehsalçıdan modelə uyğun sənədi alın.
3. Yük səviyyəsinə baxın: Binanızın və ya avadanlıqlarınızın generatoru hansı faizlə yükləyəcəyini təxmin edin (75\% ideal yüklənmə hesab olunur).

Qazla (LPG) işləyən generatorlar sərfəlidirmi?”

Qaz generatorları həm təbii qaz (NG), həm də maye qaz (LPG) ilə işləyə bilən sistemlərdir. Bu cihazların səmərəliliyi tətbiq sahəsindən və istifadə rejimindən asılı olaraq dəyişir:

• Performans və Güc: Eyni mühərrik həcminə malik dizel mühərrikləri ilə müqayisədə qaz generatorlarının gücü və performansı bir qədər aşağıdır. Dizel mühərrikləri ani yük artımlarına (məsələn, böyük bir mühərrikin işə düşməsi) daha sürətli reaksiya verir.
• Asılılıq Faktoru: Bu generatorlar qaz infrastrukturuna tam bağlıdır. Qaz təzyiqinin düşməsi və ya kəsilməsi cihazın dayanmasına səbəb olur. Maye qaz (LPG/balon) istifadə edildikdə isə yanacaq tədarükü mütəmadi nəzarətdə saxlanılmalıdır.
• Maliyyə və Amortizasiya: Qaz generatorlarının ilkin alış və quraşdırma xərcləri dizel və benzinli modellərə nisbətən daha yüksəkdir. Texniki baxım xərcləri də mühərrik quruluşuna görə fərqlilik göstərir.

Nə vaxt daha sərfəlidir?

Qaz generatorları aşağıdakı hallarda iqtisadi cəhətdən üstünlük təmin edir:

1. Daimi İş Rejimi: Əgər təbii qaz ucuz və bol dursa, 24 saat fasiləsiz elektrik enerjisi tələb edən müəssisələr üçün uzun müddətdə şəbəkə enerjisindən daha qənaətcil ola bilər.
2. Kojenerasiya və Trijenerasiya: Elektrik enerjisi ilə yanaşı, yaranan istiliyin də (isti su və ya buxar kimi) istifadə edildiyi sistemlərdə səmərəlilik maksimuma çatır. Bu sistemlər böyük sənaye müəssisələri, xəstəxanalar və ticarət mərkəzləri üçün ideal seçimdir.
3. Ekoloji Üstünlük: Qaz generatorları dizel modellərə nisbətən daha az karbon emissiyası ifraz edir və daha ekoloji təmiz həll hesab olunur.

---

Əgər konkret bir obyekt (məsələn, fabrik və ya otel) üçün qaz generatoru düşünürsünüzsə, Kojenerasiya sistemlərinin maliyyə analizi və ya LPG ilə işləyən portativ modellərin təhlükəsizlik qaydaları haqqında ətraflı məlumat zəruridir

Monofaza (tək fazalı), yoxsa trifaza (üç fazalı) generator almalıyam?

Generator seçimi tamamilə obyektdə istifadə olunan elektrik cihazlarının növündən və gərginlik tələbindən asılıdır. Yanlış seçim cihazların zədələnməsinə və ya generatorun səmərəsiz işləməsinə səbəb ola bilər.

Seçim edərkən aşağıdakı kriteriyaları əsas götürməlisiniz:

• Monofaza (Tək Fazalı – 220V/230V):
  • İstifadə Sahəsi: Evlər, kiçik ofislər, bağ evləri, kafelər və karavanlar üçün nəzərdə tutulub.
  • Cihazlar: Soyuducu, televizor, işıqlandırma sistemi, kompüter və məişət cihazlarının böyük əksəriyyəti monofaza ilə işləyir.
  • Üstünlüyü: Əgər bütün yükünüz 220V-dursa, monofaza generator daha stabil performans göstərir və fazalararası balanssızlıq problemi yaratmır.
• Trifaza (Üç Fazalı – 380V/400V):
  • İstifadə Sahəsi: Sənaye müəssisələri, iri istehsalat sexləri, tikinti sahələri və böyük ticarət mərkəzləri üçün uyğundur.
  • Cihazlar: Üçfazalı mühərriklər, sənaye tipi kompressorlar, güclü su nasosları (pompalar), liftlər və digər ağır sənaye avadanlıqları trifaza gərginlik tələb edir.
  • Vacib Qeyd: Trifaza generatorda monofaza yükləri (220V cihazları) paylayarkən faza balansı qorunmalıdır. Əgər bir fazaya həddindən artıq yük düşərsə, generatorun sargıları zədələnə bilər.

---

Qərar Vermək Üçün Qızıl Qayda:

Obyektinizdə ən azı bir ədəd trifaza (380V) ilə işləyən cihaz varsa, mütləq trifaza generator almalısınız. Lakin bütün cihazlarınız standart məişət rozetkasına qoşulursa, monofaza generator sizin üçün həm daha sadə, həm də daha səmərəli həll olacaqdır.

Generatorların İş Rejimləri: Standby, Prime və Continuous güc nədir?

Generator alarkən və ya istismar edərkən qarşılaşdığınız bu üç termin, cihazın hansı şəraitdə və nə qədər müddət tam güclə işləyə biləcəyini müəyyən edir.

1. Standby Güç (Məhdud Müddətli Ehtiyat Gücü)

Şəbəkə elektrik kəsintisi zamanı dəyişkən yüklər üçün istifadə olunan qəza ehtiyat mənbəyidir.

• İş Prinsipi: Şəbəkə kəsildikdə işə düşür.
• Yük Faktoru: 24 saatlıq orta yüklənmə “Standby” gücün 70%-ni keçməməlidir.
• İllik İş Müddəti: Maksimum 200 saat tövsiyə olunur.
• Tətbiq Sahələri: Otellər, xəstəxanalar, yaşayış binaları, ticarət mərkəzləri və fabriklər kimi ehtiyat enerji ehtiyacı olan yerlər.

2. Prime Güç (Məhdudiyyətsiz Müddətli Dəyişkən Güc)

Şəbəkə enerjisinin olmadığı və ya qeyri-stabil olduğu yerlərdə əsas enerji mənbəyi kimi çıxış edən maksimal gücdür.

• İş Prinsipi: Dəyişkən yüklər altında qeyri-məhdud vaxt ərzində işləyə bilər.
• Yük Faktoru: 24 saatlıq orta yüklənmə “Prime” gücün 70%-ni təşkil etməlidir.
• Aşırı Yüklənmə: Hər 12 saatlıq iş rejimində 1 saat ərzində 110% (yəni 10% artıq) yüklənməyə icazə verilir.
• İllik İş Müddəti: Zaman məhdudiyyəti yoxdur.
• Tətbiq Sahələri: Tikinti sahələri, sənaye obyektləri və elektrik şəbəkəsi olmayan yaşayış məntəqələri.

3. Continuous Güç (Fasiləsiz Sabit Güc)

Generatorun heç bir zaman məhdudiyyəti olmadan, sabit yüklə fasiləsiz verə bildiyi güc dəyəridir.

• İş Prinsipi: Sabit (dəyişməyən) yük altında qeyri-məhdud müddətdə işləyir.
• Yük Faktoru: 100% (cihaz müəyyən edilmiş gücü tam şəkildə davamlı verə bilər).
• İllik İş Müddəti: Sərhədsizdir (fasiləsiz, 24/7).
• Tətbiq Sahələri: Kojenerasiya sistemləri, əsas enerji şəbəkəsinə dəstək sistemləri və baza yük tələb edən stansiyalar.

Xülasə Müqayisə Cədvəli

Xüsusiyyət	Standby	Prime	Continuous
Yük Tipi	Dəyişkən	Dəyişkən	Sabit
İllik Saat	Maks. 200 saat	Sərhədsiz	Sərhədsiz
Aşırı Yüklənmə	Yoxdur	Var (10%)	Yoxdur
Əsas Məqsəd	Qəza ehtiyatı	Əsas enerji mənbəyi	Fasiləsiz baza yükü

Alternator nədir və nə işə yarayır?

Ən sadə ifadə ilə alternator, mühərrikdən aldığı mexaniki enerjini elektrik enerjisinə (dəyişən cərəyana – AC) çevirən elektromexaniki bir cihazdır. Generator dəstinin ən mühüm iki hissəsindən biridir (digəri isə mühərrikdir).

Alternatorun funksiyası və quruluşu haqqında əsas məqamlar:

• Enerji Çevrilməsi: Mühərrikin fırlanma hərəkəti (mexaniki enerji) alternatorun daxilindəki rotor hissəsini hərəkətə gətirir. Bu hərəkət nəticəsində yaranan maqnit sahəsi stator sarğılarında elektrik cərəyanı induksiya edir.
• Dəyişən Cərəyan (AC) İstehsalı: Alternatorlar məişətdə və sənayedə istifadə olunan standart dəyişən cərəyanı istehsal edir.
• Gərginlik Tənzimləyicisi (AVR): Müasir alternatorlarda AVR (Automatic Voltage Regulator) adlı qurğu olur. Bu detal çıxış gərginliyini sabit saxlayır ki, elektrik kəsilmələri və ya dalğalanmaları zamanı həssas elektron cihazlarınız (kompüter, televizor və s.) zərər görməsin.
• Dözümlülük: Generator alternatorları adətən fasiləsiz iş rejimində yüksək temperaturlara və vibrasiyaya dözümlü materiallardan hazırlanır.

---

Bir Növ “Elektrik Fabriki”

Mühərriki generatorun “ürəyi” hesab etsək, alternatoru onun “beyni və əlləri” hesab edə bilərik. Mühərrik nə qədər güclü olursa-olsun, alternator keyfiyyətli deyilsə, stabil və təmiz elektrik enerjisi almaq mümkün olmayacaq.

Demuraj cərəyanı nədir? (Mühərrikli cihazların ilk işə düşməsində çəkdiyi yüksək cərəyan.)

Demuraj cərəyanı (və ya işəsalma cərəyanı), elektrik mühərriklərinin sükunət halından hərəkətə keçdiyi ilk anda çəkdiyi qısamüddətli, lakin çox yüksək intensivlikli cərəyandır.

Bu hadisənin texniki səbəbləri və xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

Yaranma Səbəbi: Mühərrik dayanmış vəziyyətdə olduqda sarğılarda hələ maqnit sahəsi və əks-elektromühərrik qüvvəsi (EMQ) yaranmır. Bu səbəbdən mühərrik tam dövriyyə sayına çatana qədər dövrədən nominal iş cərəyanından qat-qat artıq cərəyan çəkir.

Cərəyanın Həcmi: Mühərrikin növünə, gücünə və qoşulma tipinə (məsələn, ulduz-üçbucaq, birbaşa və s.) bağlı olaraq demuraj cərəyanı nominal cərəyandan 3–7 dəfə, bəzən isə daha çox ola bilər.

Müddəti: Bu pik nöqtəsi çox qısa sürür (adətən saniyənin onda biri və ya bir neçə saniyə ərzində), mühərrik sürətləndikcə cərəyan normal səviyyəyə düşür.

Generator Seçimində Niyə Vacibdir?

Generator seçərkən yalnız cihazların etiketində yazılan gücü (kW) hesablamaq kifayət deyil. Əgər sistemdə kompressor, su nasosu (nasos), lift və ya soyuducu kimi mühərrikli cihazlar varsa, generator bu qısamüddətli demuraj yükünə tab gətirə bilməlidir. Əks halda:

Generator həddindən artıq yükdən dolayı sönə bilər.

Gərginlik kəskin düşərək digər elektron cihazlara zərər verə bilər.